یکدیگری

گفتگو با هوشنگ چالنگی             

علیرضا عباسی  - ستار جانعلی پور

                                                                    مندرج در شرق 15/7/89

                                                                     (ويژه هوشنگ چالنگي)

1.   جريان هاي شعري در دوره هاي زماني مختلف بخصوص شعر معاصر، همواره متناسب با برخي ضرورت ها شكل گرفته اند . اين ضرورت ها گاهي بصورت سفارش و يا تحميل از طرف جامعه و گاهي بواسطه نيازهاي درون حوزه اي رخ نموده و منجر به پيدايش جريان و يا نحله اي از شعر شده اند . لطفا در مورد ضرورتي كه منجر به پيدايش جريان شعر ديگر در زمان شكل گيري اش گرديد  ، توضيح بفرماييد؟

- سفارش از سوي جامعه را بشكل كلي و در برگيرنده نمي توان عنوان كرد ، زيرا هستي شناسانه ترين شعر توسط توده هم حس مي شود ، مثلا آنگونه كه مي گويند شعر بيدل ، از كارگر رفتگر گرفته تا پزشك صاحب تخصص را متاثر مي كند. اما ضرورت درون حوزه اي قابل توجه است . دانشي كه همه شاعران مي شناسند ، (توسعه قهرآميز هنر ) است كه به لحاظ  تماتيك همان هستي شناسي رنج آلوده مي باشد.

به اين دو نمونه توجه كنيد:

اخماتوا : رودي بودم كه مسيرش را دگر كرده بودند/چه چشم اندازها كه مي ديدم و ديگر نيست/ چه افق ها كه مي بينم و نبود.

نيما: ولي در باغ مي گويند/به شب آويخته مرغ شباويز/به پا زاويخته ماندن ؛ بر اين بام كبود اندود مي چرخد.

واضح است كه تا زمان نيما به آسمان ، اطلاق بس شاعرانه (كبوداندود) داده نمي شد ، يعني همان جزء يا عناصر نگري ِشاعرانه . مثلا اين عناصر نگري شاعرانه را مي توان در آثار رمبو نسبت به شعراي رمانتيك سرزمينش جستجو كرد و يا مانند هدايت ، در پاساژهايي در بوف كور نسبت به همه نويسندگان همزمان و پيش از خود.

جريان شعر ديگر نيز همين گونه بود ؛ توسعه اي قهر آميز. ( توسعه قهرآميز يعني هستي شناسي اي كه براي شاعر صاحب خلاقيت جا باز مي كند) 

به نمونه اي از بيژن الهي توجه كنيد

كجاست خورشيد؟/ روح ميليون ها خروس شهيد ؛كه صبح را در دوران پيش از ساعت/جار مي زدند.

اين شيوه بسيار شاعرانه همه آنها كه شعر را مي شناختند ، شگفت زده كرد و آن را پذيرفتند و بهمين طريق خواننده عام را نيز مجذوب نمود.

با يك جمله كوتاه پاسخ به اين سئوال را كامل مي كنم ، ضرورت درون حوزه اي يعني ( آنگونه كه امكان نگريستن شاعرانه تر موجود است ، نگريسته نشده ) به همين سادگي !

2.      از نظر شما چه تفاوت هايي به لحاظ ماهيت بين جريان شعري نيما و اساسا آنچه نيما مطرح كرده بود با جرياني مانند شعر ديگر يا موج ناب وجود دارد و البته چه اشتراكاتي را مي توان نام برد؟

- شايد بتوان گفت به لحاظ   استاتيك   ميان كار نيما و شعر ديگر تفاوت وجود دارد .

بيژن الهي : صباحي از بخت مني / غلت مي زني و / جاي مردن بخواب مي آيي.

به سطر آخر اين نمونه براي نشان دادن منظورم از  استاتيك  توجه كنيد.

اما از طرفي اشتراك ميان شعر شعر نيما و شعر ديگر را مي توان يافت . مثل عمق نگرش در كل و يا عناصر نگري ِ عميقا شاعرانه .

نيما : بر روي سنگ خارا مرده ست كاكلي / چون نقشه اي كه شبنم از لو كشيده ست.

رضا زاهد : من نيز ماه جلگه اي بودم / آهوي كوچكي صدايم مي كرد / وقتي كه صبر در جگرم مي سوخت.

3.      از آنجا كه نام هوشنگ چالنگي در حافظه جامعه ادبي يادآور عنوان هايي مانند شعر ديگر ،  موج ناب و يا شعر حجم مي باشد . مي توان انتظار داشت كه وي بتواند بهتر از هركسي مزاياي اين گرايش هاي شعري را نام ببرد و از طرفي بهترين ناقد آن نيز باشد . به همين دليل از شما مي خواهم ضمن در نظر داشتن وضعيت شعر در زماني فعلي و به عبارتي از منظري دورتر و مشرف تر بر جريان هاي گذشته نظرات خود را در مورد آنها بفرماييد؟

- حجم را نمي دانم ! اما خوب اين كلمه مزايا را قبول مي كنم  و معتقدم كه انسان به واسطه محدوده هستي اش وقتي شعرگو و شعرشناس شد ، مزاياي اين شعر را بخوبي تشخيص مي دهد.

توجه شما را به شعري از رامين مكوندي جلب مي كنم :

افق ها را نمي بيني / دوسويت را / ماه كجا كه نگشت / به قرائن تو / دورنگي علف را نمي بيني / و ملافه آخرت را به عطري تنها / كه بهار هنوز به جا بود و / پلكان را كسي نديده بود...

به چنگ گيري بي گريز و در خدمت گرفتن عناصر و اشيا  را در اين شعر كه 10 سطر ديگر امتداد دارد ، به وضوح مي بينيم .( مكوندي اين شعر را در مرگ عموي خود كه بسيار دوست مي داشت ، سروده است)

مزايايش همان است كه اشاره كردم ، اين شاعران چون همه شاعران توجه خود را به خلق جهاني شاعرانه تر سوق مي داند و عمل مي كردند. هر شعر شناسي كه روند شعر جهان و ايران را بشناسد ، وقتي اين شعر را بخواند ، متوجه تفاوت بسيار اينگونه شعرها با بسياري از كارهاي گذشته و حتي آينده خواهد شد .

4.      آيا مي توان براي جرياني مانند موج ناب يك مسير مشخص ترسيم نمود ، كه علاوه بر مرور سبقه تاريخي ، بصورت دقيق تر نشان دهد از كجا و با چه كساني آغاز شد و از طرفي چگونه و با چه كساني ادامه يافت ؟ و اينكه در مورد وضعيت فعلي آن چه نظري داريد ، آيا مي توان برايش خاتمه اي هم قائل بود يا خير؟

-        من دقيقا نمي دانم موج ناب مانيفست داشته يا نه ، يعني نظرات كلاسيك در مورد شعر عنوان كرده يا نه . نشست هايي مختصر با شاعراني كه به اين نام خوانده مي شوند ، داشته ام . اما مشخص است كه شعرشان به سبب ارزشمندي كه داشته مورد توجه قرار گرفته است. و طبق خواست آنان ، كساني چون دوست شاعر مرحومم علي  مقيمي و اگر اشتباه نكنم رامين مكوندي كه از او در اين گفتگو حرف زده ام  ، در كنار آنان قرار گرفته اند.

در مورد وضعيت فعلي آنان زياد نمي دانم و البته براي آنان خاتمه اي قائل شدن چون اين است كه بخواهيم  اينان شعر ننويسند ، زيرا گمان دارم مسائلي را كه شاعران شعر ناب عنوان نموده اند ، خاتمه اي را ايجاب نمي كند.

5.      و سئوال آخر اينكه چرا پس از سي سال تاخير اقدام به چاپ آثارتان در قالب مجموعه نموديد؟ آيا دليل خاص و قابل اشاره اي براي اين تاخير وجود دارد و يا مانعي در گذشته وجود داشت كه باعث امتناع شما از چاپ مجموعه در سال هاي اصلي فعاليت تان گرديده بود ؟

- اصلا من نمي دانستم كه كارهاي من به صورت يكجا موجود است يا نه ! چون من در سال هاي چهل و هفت و چهل و هشت به سفر رفتم و پس از بازگشت ، استخدام آموزش و پرورش شدم و به چهارمحال بختياري رفتم و ديگر از دوستان شاعر جدا افتادم . در كل همانطور كه گفتم نمي دانستم كارهاي من بصورت مجموعه نزد دوست بزرگوارم بيژن الهي است و ناشر انتشارات سالي خانم خديوي پس از تقريبا بيش از سي سال آنها را از بيژن عزيز گرفته و اقدام به چاپ كرده اند.

اما من پس از سي سال بررسي هايي هم انجام دادم و در كل دوست نمي داشتم كه تعدادي از كارهاي كتاب اول (زنگوله تنبل ) چاپ شود.

هيچ گونه دليل خاص در مورد عدم چاپ پيش از اين هم وجود نداشته است.

زندگي ست ديگر ! ممنونم

...............................................................

.........................................................................